Review “En wat als we nu weer eens gewoon gingen lesgeven?”

Redacteur Conrad van Pruijssen, initiatiefnemer van een nieuwe schoolconcept “Magisterium” schrijft over zijn leesbevindingen bij dit boek en overwon zijn weerstand.

Ken je dat, dat je wordt gevraagd om de review van een boek te doen, waarbij je bij het lezen van de titel denkt: ‘Oh nee, dit past niet bij mijn eigen denkbeelden’. Het roept bij meteen vragen op als, wat is ‘gewoon’, wat is ‘lesgeven’. Gaat dit over hoe het nu gaat in onderwijsland, of over vroeger, of over de beste school. Wat doe je dan? Ben je dan het type die vasthoudt aan zijn eigen denkbeelden of ben je professioneel genoeg om je eigen denkbeelden even aan de kant te zetten, om echt met open vizier te gaan lezen. Ik zie mezelf als het laatste type en die zichzelf af en toe betrapt op het feit hij het oneens is met wat hij leest. Maar ik ben gelukkig ook het type, die dit dan doorheeft en zichzelf dan weer tot de orde roept en zegt: kijk naar wat er wel is. Tijdens het lezen van het boek ‘En wat als we nu weer eens gewoon gingen lesgeven?’ ben ik regelmatig heen en weer geslingerd. Veel lezers kennen mij van het ‘Magisterium’ schoolconcept waar gewerkt wordt van uit de ‘Self Determination Theory’ (SDT).

SDT gaat uit van drie basisbehoeften competentie, relatie en autonomie die als omgevingsvariabelen persoonlijke ontwikkeling beïnvloeden en bijdragen aan een gevoel van welbevinden. Het lijkt misschien haaks te staan op de procesmatige en met lean doordrenkte ‘Enigma’ aanpak van de Alan Turing school, die in het boek wordt beschreven.

Enigma aanpak Maar het gaat erom vanaf welke kant je er naar kijkt. Als je een school hebt die lekker loopt, waar alle leerkrachten zich erkend, gezien en gelukkig voelen, waar de leerkrachten door de leerlingen als inspirerend en door de ouders als professionals worden gezien, dan heb je de ‘Enigma’ aanpak niet nodig. Tenzij je vanaf de andere kant kijkt en een school ziet die in zwaar weer verkeert, waar de werkdruk erg hoog is of de leerlingen een achterstand hebben. Dan kan juist de ‘Enigma’ aanpak ervoor zorgen dat je snel (weer) op het niveau komt, dat je leerkrachten en leerlingen weer de ruimte kunt geven om te werken aan de invulling van de drie primaire basisbehoeften.

En het mooie is dat het bovenstaande twee kanten van dezelfde medaille zijn, het is maar net in welke situatie je zit. De paradox zit ook in mij als mens, ik wil zoveel als mogelijk vrijheid en verbinding en gun anderen dat ook. Maar ik hou ook van processen zodat alles wat standaard is op een efficiënt wijze gedaan kan worden. Zodat er daardoor ruimte en tijd komt om te besteden aan de zaken die er echt te doen.

Hoe tegenstrijdig het ook klinkt, kaders en grenzen geven ruimte en vrijheid

Kwaliteitsaanpak Nu je weet waarom de ‘Enigma’ aanpak wel of niet voor jouw school of jullie problemen kan werken wil ik de ‘Enigma’ aanpak kort toelichten. De ‘Enigma’ aanpak is ontwikkeld binnen de Alan Turing school door Eva Naaijkens & Martin Bootsma samen met hun team aan (expert) leerkrachten. Het is een kwaliteitsaanpak om scholen te helpen om heldere ambities op te stellen en deze te vertalen naar de dagelijkse gang van zaken. Waarbij ook nog eens veel voorkomende processen en terugkerende zaken middels kwaliteitskaarten worden gestandaardiseerd, waarbij gebruik is gemaakt van ‘lean’. Met als doel de werkdruk te verlagen, duidelijk aan de leerkrachten en ouders te laten zien waar de school voor staat en gaat, en hoe dingen gedaan worden. Waardoor leerkrachten tijd hebben om gewoon weer les te geven. Volgens de auteurs is het onnodig om je als school te onderscheiden met allerlei nevenzaken, maar gewoon op basis van kwaliteit.

Benoem je ambities Je kunt als school nu eenmaal niet alles doen, dus adviseren de auteurs om vanuit een duidelijke visie keuzes te maken. Zij adviseren om niet meer dan 10 ambities te benoemen, 4 die volgens hen echt moeten, gezien de brede opdracht die het basisonderwijs heeft. Het gaat hierbij om rekenen, taal, sociale veiligheid en burgerschap en kwaliteitszorg, waarbij professionalisering van leerkrachten over alles heen gaat. De andere 5 of 6 ambities kunnen per school verschillen.

De kwaliteitskaarten bevatten praktische werkafspraken en staan op het niveau van de leraren, ondersteuning, leiding, leerlingen en ouders. De kwaliteitskaarten bevatten praktische ritmes en routines en beleidsafspraken. Deze kaarten worden jaarlijks geëvalueerd en bijgesteld tijdens de professionele leergemeenschappen.

Laaghangend fruit Het mooie is dat een kernteam het initiatief neemt, maar dat alle leerkrachten vanuit hun eigen ervaring en expertise worden betrokken om het te ontwikkelen en te evalueren. Bij de implementatie is het belangrijk om te kijken naar eventuele weerstand en daar ook echt gehoor aan te geven. Je begint met de zaken die het meeste voorkomen, tijd kosten of tot problemen leiden. Hierdoor begin je met het ‘laaghangend fruit’, wat de acceptatiegraad zal vergroten. Gezamenlijk kijk je welke andere zaken je nog meer gaat vangen in kwaliteitskaarten.

Het mooie van het gebruik van de ambitie- en kwaliteitskaarten is dat het ook de basis is voor bijvoorbeeld het schoolplan of de communicatie naar de onderwijsinspectie. Zij hebben zich ook positief over deze manier van werken uitgesproken, hierdoor bespaar je dus weer veel tijd en doe je alleen de zaken die echt waardevol zijn voor school en de kinderen.

Persoonlijke noot Voor het Magisterium concept ga ik zeker gebruik maken van het gedachtengoed wat achter de ‘Enigma’ aanpak zit. Ik had voor dit boek al wel de ambitie en visie maar nog niet de concrete ideeën, over hoe we binnen Magisterium de coaches zoveel als mogelijke ruimte kunnen geven. Met als onderliggend doel, het beperken van zoveel als mogelijk van de administratieve en terugkerende taken voor de coaches. Wat we eerder het ontzorgen van de coaches heb genoemd, zodat ze gewoon weer tijd hebben om de studenten te helpen bij hun ontwikkeling. En ja, als je je als kind, student of mens ontwikkelt dan leer je ook. Ben je dan als coach bezig met lesgeven, misschien wel, misschien niet. Het belangrijkste is dat je als school ervoor zorgt dat elke student de aandacht, tijd en ruimte krijgt om te groeien en te bloeien.

2 Kritiekpunten Zijn er dan geen minpunten te benoemen? Ik zie twee punten die beter zouden kunnen aan het boek. Het eerst gaat over het feit dat het boek zichzelf heel veel herhaalt, iets waar ik ook regelmatig last van heb. Maar in dit boek dan soms ook nog met bijna letterlijk dezelfde woorden, het boek had volgens mij ook de helft dunner gekund. En het tweede punt wordt wel genoemd aan het einde van het boek, maar mag van mij iets meer aandacht krijgen. Maak nog duidelijker, dat dit geen keurslijf is. Kijk goed tot welk niveau het beschrijven van ambitie en processen middels kaarten nog iets oplevert. En voorkom dat je doorslaat en juist tegen de drie menselijke basisbehoeftes in gaat. Oftewel zorg dat de ‘Enigma’ aanpak geen bultrug wordt.

Eindconclusie Dit boek is zeker een aanrader of je nu wel of niet van processen, afspraken en regels houdt. Ontdek als leerkracht, schoolleider of schoolbestuurder vooral wat het met jou doet. Wat voel je bij het lezen van het boek, weerstand of opluchting? In beide gevallen is het goed om met het boek aan de slag te gaan. Of om te beginnen met ‘lean&mean’ maken van de schoolprocessen zodat de leerkrachten zich weer maximaal op de ontwikkeling van de kinderen kunnen richten. Als je als school een hoge werkdruk of een overdaad aan administratieve taken ervaart, dan kun je met deze aanpak zorgen dat dit tot een minimum beperkt gaat worden. Houd in beide gevallen voor ogen dat je dit doet om te zorgen dat er aan de drie basisbehoeftes van kinderen en leerkrachten voldaan kan worden: relatie, autonomie en competentie.